Калі 24 лютага 2022 года Расія пачала поўнамаштабнае ўварванне ва Украіну, частка войскаў нанесла ўдар з тэрыторыі Беларусі — краіны, якая фармальна не ўдзельнічала ў вайне, але прадаставіла расійскай арміі свае дарогі, аэрадромы і палігоны.
Гэты факт назаўсёды змяніў тое, як палякі глядзяць на Беларусь і саміх беларусаў, сплятаючы ў адзін складаны наратыў палітыку рэжыму Аляксандра Лукашэнкі з вобразам усяго народа.
Ад надзеі да расчаравання
Варта нагадаць, што яшчэ восенню 2020 года, сітуацыя выглядала зусім інакш. Масавыя пратэсты пасля сфальсіфікаваных прэзідэнцкіх выбараў, падчас якіх сотні тысяч беларусаў выйшлі на вуліцы, каб патрабаваць сумленных выбараў, выклікалі ў Польшчы хвалю сімпатыі і салідарнасці.
Як адзначаюць аналітыкі Цэнтра дыялогу імя Юліюша Мерашэўскага, гэтыя падзеі разбурылі ранейшыя стэрэатыпы пра нібыта пасіўнасць і прымірэнне беларусаў са сваім лёсам, ствараючы ў Польшчы вобраз народа, здольнага на смелы нізавы выступ у абарону асноўных свабод.
У той час Польшча стала адной з галоўных краін, якія прымалі беларускіх актывістаў, журналістаў, мастакоў і прадпрымальнікаў, што ўцякалі ад рэпрэсій.
Пачатак вайны ва Украіне ў 2022 годзе, падчас якой тэрыторыя Беларусі была выкарыстаная як плацдарм для нападу на суседнюю краіну, сур’ёзна ўскладніў гэты вобраз.
Як падкрэсліваюць аўтары наступных выпускаў апытання «Палякі пра Беларусь і беларусаў», сутыкненне двух працэсаў — ранейшага росту сімпатыі да беларускай грамадзянскай супольнасці і абурэння, выкліканага жорсткасцю расійскай агрэсіі, да якой аказалася спрычыненая тэрыторыя Беларусі, – выклікала напружанасць ва ўспрыманні палякамі ўсходняга суседа, якая захоўваецца да сённяшняга дня.
Унізе рэйтынгу на раўне з ромамі і расіянамі
Паводле даследавання CBOS «Стаўленне палякаў да іншых народаў», апублікаванага 5 лютага 2026 года, сімпатыю да беларусаў выказалі толькі 19% апытаных жыхароў Польшчы. Непрыязнасць — 46%, абыякавасць — 26%, яшчэ 8% не змаглі вызначыцца з адказам.
Апытанне праводзілася з 8 да 20 студзеня 2026 года сярод 938 паўналетніх жыхароў Польшчы. Рэспандэнты адказвалі асабіста, па тэлефоне або праз інтэрнэт.
Паводле долі людзей, якія заявілі пра сімпатыю, беларусы займаюць 19-е месца сярод 21 народа і этнічнай групы. Менш сімпатыі палякі выказалі толькі да ромаў — 18% і расіян — 7%.
Па долі непрыязнасці беларусы разам з ромамі дзеляць другое месца — па 46%. Горшае стаўленне толькі да расіян, непрыязнасць да якіх заявілі 74% апытаных.
Пяць гадоў, за якія ўсё перакулілася
Найбольш рэзкі абвал адбыўся паміж 2021 і 2023 гадамі. Доля сімпатыі скарацілася больш чым удвая, а непрыязнасць вырасла ўтрая.
У 2026 годзе стаўленне да беларусаў фактычна вярнулася да ўзроўню пачатку 1990-х. У 1993 годзе сімпатыю таксама выказвалі 19% палякаў, а непрыязнасць – 47%.
Пры гэтым не варта пісаць, што стаўленне пагаршаецца кожны год. У параўнанні з 2025-м сімпатыя знізілася толькі на адзін працэнтны пункт, а непрыязнасць нават скарацілася на два. Сярэдняя ацэнка пагоршылася з мінус 0,63 да мінус 0,68, але CBOS не пазначыў гэтую розніцу як статыстычна значную.
Іншымі словамі, у 2026 годзе новага абвалу не адбылося. Стаўленне проста замацавалася на вельмі нізкім узроўні.
Расійскія войскі зайшлі ва Украіну з тэрыторыі Беларусі
24 лютага 2022 года частка расійскіх войскаў пачала наступ на Украіну з беларускай тэрыторыі. Рэжым Лукашэнкі прадаставіў Расіі дарогі, аэрадромы, палігоны і іншую інфраструктуру.
Беларусь фармальна не абвясціла вайну і не накіравала ў Украіну ўласную рэгулярную армію. Але для звычайнага польскага гледача гэтая юрыдычная розніца гублялася на фоне кадраў расійскіх калон, якія рухаліся з Беларусі ў бок Кіева.
У 2023 годзе 87% удзельнікаў апытання Цэнтра Мерашэўскага лічылі, што беларускія ўлады падтрымліваюць Расію ў вайне супраць Украіны. Пры гэтым 42% ацэньвалі беларускае грамадства як пераважна абыякавае і пасіўнае, а 12% меркавалі, што яно падтрымлівае Расію.
Так у польскай грамадскай свядомасці пачалі сутыкацца два вобразы: беларусы, якіх збівалі і саджалі ў турмы за пратэсты, і Беларусь, з тэрыторыі якой прыйшла вайна. Паступова другі вобраз пачаў перамагаць.
Погляд з другога боку
Што цікава, непрыязнасць не з’яўляецца аднабаковай, хаця мае іншую інтэнсіўнасць. З даследавання Цэнтра ўсходніх даследаванняў вынікае, што самі беларусы ў большасці выказваюць сімпатыю да Польшчы і палякаў. Станоўчае стаўленне да Польшчы выказваюць каля трох чвэрцяў апытаных, а да саміх палякаў — амаль 83 працэнты.
Адначасова значная частка беларускага грамадства застаецца пад моцным уплывам дзяржаўнай прапаганды, якая прадстаўляе Польшчу як краіну, што нібыта імкнецца да дэстабілізацыі ўнутранай сітуацыі ў Беларусі ці нават да захопу часткі яе тэрыторыі.
Аналітыкі лічаць, што адносна высокі ўзровень сімпатыі беларусаў да Польшчы, нягледзячы на інтэнсіўную антыпольскую прапаганду рэжыму, сведчыць пра значную ўстойлівасць беларускага грамадства да такога наратыву.
Палякі аддзяляюць Лукашэнку ад беларусаў
Негатыўнае стаўленне да беларусаў не азначае, што польскае грамадства цалкам атаясамлівае народ з рэжымам. У даследаванні Цэнтра Мерашэўскага 2023 года амаль усе апытаныя крытычна ацэньвалі Аляксандра Лукашэнку. Амаль палова тлумачыла гэта парушэннем грамадзянскіх правоў, тэрорам і пераследам уласнага народа.
Амаль 40% рэспандэнтаў ведалі, хто такія Святлана Ціханоўская, Анджэй Пачобут і Анжаліка Борыс. А 79% пагаджаліся, што ў інтарэсах Польшчы — свабодная і дэмакратычная Беларусь.
Гэта важная дэталь. Памяць пра пратэсты і рэпрэсіі не знікла. Але яна ўжо не перашкаджае амаль палове апытаных заяўляць пра непрыязнасць да беларусаў як да нацыянальнай групы.
Эксперты, якія займаюцца польска-беларускімі адносінамі, падкрэсліваюць, што ключавым выклікам найбліжэйшых гадоў застаецца захаванне ў польскай публічнай дыскусіі выразнага размежавання паміж палітыкай рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, які нясе частку адказнасці за падтрымку расійскай агрэсіі ва Украіне, і пазіцыямі звычайных грамадзян Беларусі.
Многія з іх, як паказваюць згаданыя апытанні, самі становяцца ахвярамі гэтага рэжыму і выступаюць супраць яго палітыкі.
Як адзначаюць аналітыкі Цэнтра Мерашэўскага, стратэгія пасіўнага чакання завяршэння цяперашняга палітычнага крызісу наўрад ці прывядзе да паляпшэння ўзаемнага ўспрымання.
Замест гэтага неабходна актыўна будаваць масты: павялічваць прысутнасць беларускай дыяспары ў польскай публічнай дыскусіі, развіваць грамадскую адукацыю і культурныя праграмы, якія паказваюць разнастайнасць і складанасць беларускага грамадства.
Беларусы ставіліся да палякаў цяплей, але гэтыя лічбы састарэлі
Апытанне Цэнтра ўсходніх даследаванняў, праведзенае ў Беларусі ў канцы 2020 года, паказвала амаль люстраную карціну. Станоўча да Польшчы ставіліся 74% рэспандэнтаў, а да палякаў — 83%.
Непрыязнасць да Польшчы выказвалі 19%, а да палякаў — 11%. Большасць таксама станоўча ацэньвала палітыку Польшчы ў дачыненні да Беларусі пасля пратэстаў.
Але гэтыя вынікі апісваюць Беларусь канца 2020 года. Яны былі атрыманыя да поўнамаштабнай вайны, некалькіх гадоў антыпольскай прапаганды і новай хвалі рэпрэсій. Падаваць іх як актуальнае стаўленне беларусаў у 2026 годзе было б маніпуляцыяй.
Супастаўных свежых даных пра стаўленне беларусаў да Польшчы і палякаў у адкрытых афіцыйных крыніцах няма.
